Sponsors

Wat is een boek?

Een boek is een samengevoegde stapel papier met tekst of illustraties om informatie over te brengen.
Het woord boek is vermoedelijk afkomstig van het Germaanse woord voor beuk.
De omslagen van de eerste boeken werden namelijk gemaakt van een rechthoekig stuk (beuken-)hout.

Het Griekse woord biblia (boeken) is het meervoud van biblion dat oorspronkelijk ‘papyrusje’ betekende, het materiaal waarop in de oudheid meestal werd geschreven, en later werd gebruikt als aanduiding van papier, geschrift, boek(rol). Voor de huidige boekvorm met pagina’s, de codex, werd uitgevonden, bestond geschreven informatieoverdracht al in de vorm van inbeiteling op steen, boekrollen van papyrus of perkament, kleitabletten, stukken bot, leren vellen en dergelijke. Korte notities die niet bewaard hoefden te blijven, werden meestal op potscherven geschreven.
Romeinen

De Romeinen schreven hun notities op wastafeltjes. Zo’n wastafel bestond uit een plankje met een klein opstaand randje waarin bijenwas was aangebracht. Met een stift (een stylus) kraste men dan de boodschap in de was. Als de boodschap niet meer actueel was, streek men de was weer glad en kon het wastafeltje opnieuw gebruikt worden. Voor langere boodschappen gebruikte men meerdere wastafeltjes. Als die vervolgens met een (leren) scharniertje met elkaar verbonden werden, ontstond er een soort boekvorm . Het boek zoals wij dat kennen is zodoende waarschijnlijk een Romeinse uitvinding.
Middeleeuwen (tussen ongeveer 400 en 1400 na Christus)

Om versleten boeken te vervangen of meer exemplaren te maken, werden de manuscripten met de hand en een aangescherpte rietpen of ganzenveer overgeschreven door zogenoemde kopiisten. In de periode van de Middeleeuwen vertrouwde men dit werk meestal toe aan monniken in kloosters. Daar had men bij de kloosterbibliotheek meestal een speciale schrijfruimte, het scriptorium. Daar konden de monniken er zo lang over doen als nodig was om een boek netjes over te schrijven; bovendien paste men vaak kalligrafie toe en allerlei versieringen en illustraties. Het woord ‘monnikenwerk’ heeft daarom de betekenis gekregen van langdurig en nauwkeurig werk. Men gebruikte daarbij zwarte inkt; rode inkt wendde men aan voor de versieringen en de beginletters. Deze wereld komt door Umberto Eco beeldend beschreven tot leven in zijn roman De naam van de roos (1983) in de Eerste Dag. Na de noon waarin men het scriptorium bezoekt en kennis maakt met een groot aantal studiemannen, kopiisten en rubricatoren en tevens een blinde grijsaard die de Antichrist verwacht.
De kopiisten schreven nauwgezet maar door onkunde en vermoeidheid niet altijd vrij van fouten boeken over van de zogenoemde legger of het oorspronkelijke bestaande boek. Door de moeizame arbeid van het kopiëren ging gaandeweg het hele lichaam pijn doen. Je zag maar één hand bewegen, het hele lijf raakte uitgeput. Vergissingen ziet men na controle in golven door de teksten bewegen, op die momenten dat de aandacht van de kopiist na urenlange aandacht verslapt. Zo maakte een kopiist van Godfried van Bouillon de onbekende figuur Godefridus van Beliren. Een andere kopiist schreef ooit over de moeder Gods Maria in plaats van een rose boven alle bloemen nogal verstrooid: haese boven alle bomen.
Een van de bekendste handschriften uit deze periode is het Brugse Gruuthuse-handschrift van rond 1400 dat oogt als een lijvig boekwerk.

Buidelboek

Ook boekbuidel. In de middeleeuwen een gebedenboek, manuscript, of gedrukt, waarbij aan de onderzijde van de band een buidel of zak was verbonden, die, als het boek niet gebruikt werd naar boven werd opgetrokken en met een koord dichtgeregen, zodat het tegen beschadigingen beschermd was. Een dergelijk werk werd ook wel integumenten genaamd.

Uitvinding boekdrukkunst

De uitvinding van het drukken met losse letters op papier maakte vanaf halverwege de 15e eeuw de ontwikkeling van de mechanische boekdrukkunst mogelijk. Mogelijk bestond die kunst in het Verre Oosten, Midden-Amerika en het Midden-Oosten al eerder en is die als het ware steeds opnieuw uitgevonden. In 1442 werd het allereerste met losse letters gedrukte boek uitgegeven. Het eerste boekwerk dat in oplage gedrukt werd was de Gutenbergbijbel. Daarna kwam de massaproductie van boeken snel op gang. Het drukken met losse letters werd later vervangen door allerlei andere en snellere druktechnieken zoals de rotatiedruk waarbij de drukplaat cilindervormig is. Deze drukcilinder wordt om een rol bevestigd en in een drukmachine geplaatst waar via verschillende andere rollen een rol papier door wordt gevoerd. Hierdoor kan in een continu proces zeer snel gedrukt worden.
Door de boekdrukkunst verdwijnt geleidelijk het handschrift uit de literatuur als opslagvorm. Het overleeft nog als hulpmiddel voor acteurs, kladboek voor schrijvers en kopij voor drukkers.
Tweede helft 19e eeuw en 20e eeuw

In de 19e & 20e eeuw kwamen steeds meer middelen ter beschikking voor de uitgave van het geschreven woord in boekvorm door de uitvinding van achtereenvolgens de schrijfmachine, de stencilmachine, de kopieermachine en de pc met printer.